• Durkheim ’a göre sosyolojinin amacı: Toplumu koruyacak koşulları belirlemektir. Toplum Durkheim ’a göre özünde korunması ve doğal yollardan gelişmesi gereken ahlaki bir gerçekliktir.

• Sosyolojinin geçmişte ve günümüzde uğraş alanı olduğu şey toplumsal düzen Durkheım’ın söylemiyle Toplumsal Dayanışma problemidir. Durkheım’ın böyle bir problemle uğraşma nedeni, yaşadığı dönemde meydana gelen siyasal karışıklıklar ve kentsel ayaklanmaların yaşanması olabilir.
• Durkheim’ın çalışmaları genellikle, toplumsal düzenin nasıl kurulduğu ve varlığını nasıl sürdürdüğü, özellikle yoğun ve hızlı bir değişme döneminin ardından nasıl yeniden kurulduğu, kırsal toplulukların kitlesel sanayi-kent toplumlarına doğru nasıl evrimleştiğinin analizi yapma yönündeydi.
• Durkhem’ın ilk temel eseri Toplumda İş Bölümü’nü toplumsal dayanışma konusuna ayırdı:

Durkheım geleneksel toplumların basit sosyal yapılarını modern toplumların karmaşık iş bölümüyle karşılaştırmak ve analiz etmek için iki toplumsal düzen biçimine ayırdı. Bunlar;

-Mekanik  Dayanışma

-Organik Dayanışma

• Geleneksel toplumlarda ilişkiler özellikle yüzyüze veya mekaniktir. İş bölümü çok basittir. İnsanların çoğunluğu genellikle aynı işi yapar. İnsanlar genellikle ya avcıdır veya çiftçidir.
• Mekanik Dayanışmalı toplumlarda, ortak hayat tarzı, herkes tarafından bilinen ve uygulanan ortak adetler vardır.
• Durkheim’ın ‘consdence collective’ olarak adlandırdığı temel ortak bir konsensüs vardır: bu terim genellikle ‘ortak bilinç’ veya kollektif bilinç’ olarak çevrilir ve toplumsal dayanışmanın üzerine kurulduğu ve bireylerin davranışlarını düzenleyen ve kontrol eden ortak bir ahlâk veya değerler topluluğunu çağrıştırır, Mekanik toplumlarda kollektif bilinç tamamen hâkim konumdadır. Bireyselliğe çok az yer verilir. Toplumsal farklılıklar çok azdır. Özel mülkiyet kavramı neredeyse hiç yoktur.
• Mekanik toplumlarda, bireylerde meydana gelen bireysel sapmalara şiddetle karşı çıkılır.

Toplumlar gelişip modernleşirken, sanayi ekonomileri ve iş bölümleri gelişir ve insanlar kırdan kente göç etmeye başlarlar ve mekanik dayanışma topluma dar gelmeye başlar. Farklı meslekler, hayat tarzları ortaya çıkar ve benzerlikler farklılaşmaya, homojenlik heterojenleşmeye başlar.

Kollektiflik yerini bireyselliğe bırakır. Ortak mülkiyet yerine özel mülkiyet alır. Toplumcu sorumluluk yerine bireysel haklar ,ortaklaşalık yerine sınıf ve statü farklılıkları geçmeye başlar.Güç ve otorite aile ve kiliseden hukuk ve devlete geçer.

Durkheim için organik dayanışmanın özünü kompleks iş bölümü oluşturur. Durkheım’a göre, modern ekonomik toplumların temelini, karşılıklı ekonomik bağlılığın yanı sıra ,kaşılıklı çıkar, hayata kalabilmek ve başarı sağlayabilmek için karşılıklılık ve iş birliği oluşturur.

Durkheım’a göre: mekanik toplumlarda birey ve kollektif bilinç gerçekte aynı şeyi anlatırken, organik toplumlarda ikisi birbirinden farklı şeylerdir ve çoğu kez çatışma içindedir. İki temel toplumsal düzen tipi ve buna bağlı olarak iki temel ahlak belirleyen Durkheim, mekanik dayanışmadan organik dayanışmaya geçişi bilimsel olarak gözlemleyip ölçmeye çalışmış ve bunu yaparken de araç olarak hukuku kullanmıştır.

Ahlaki olgular kolayca gözlemlenemezken, hukuk kuralları ahlaki değerlerin biçimsel bir ifadesi oldukları için ölçülebilirler. Her yasa yaptırım içerir ve Durkheim iki zıt yaptırım biçimi belirler:

1. Özgürlüğünü veya hayatını kaybetmek gibi ceza ve acı içeren cezalandırıcı yaptırımlar: Durkheim’a göre cezanlandırıcı yaptırımlara dayalı hukuk kuralları geleneksel toplumlara hakim olan temel güçlü kollektif bilinç tipini yansıtır.
2. Yurttaşlık hukuku ve genel hukukta olduğu gibi, cezadan ziyade uyumu içeren, meseleleri ihlal edilmeden önceki haline getirmeyi amaçlayan yaptırımlardır. Bu hukuk daha modern toplumların organik dayanışmanın ve onların sözleşmeye dayalı ihtiyaçlarının yansımasıdır.

KAVRAMSAL GELİŞİM

• Toplumsal dayanışma kavramı Durkheım’dan sonrada işlevselci yazıların ana temasını oluşturur. Durkheim’ın toplumsal değişmenin nedenleri, etkileri ve kaynakların bilimsel analiz etme ve gözlemleme girişimi, anomi, intihar ve din üzerine birçok araştırmaya ilham kaynağı olmuştur.
• Durkheım’ın İntihar çalışması, toplumsal dayanışma ve anomi analizinin somut örneğidir.Ona göre intihar oranları toplumsal dayanışmayla ters orantılıdır.T oplumsal dayanışma düzeyi düştükçe intihar oranları yükselir.
• Sağlıklı toplum dayanışmanın yüksek olduğu ve hastalıklı toplum da anominin kargaşaya yol açtığı ve toplumsal düzenin işleyişinin bozulduğu toplumdur. Ona göre, devlet görevlilerinin rolü doktorunkine benzer. İyi bir hijyen ortamı sağlayarak hastalığın ortaya çıkmasını engellemek veya hastalık ortaya çıktığında onu tedavi etmeye çalışmak.
• Durkheım: yapıya ve toplumsal düzenin işleyişine değil, toplumun temel ahlaki düzenine ,bireysel davranışı belirleyen kurallar sistemine odaklanır.

Durkheım’ın toplumsal dayanışma kavramı ve bu kavramın sosyolojik teori ve araştırmada kullanma biçimi eleştirilmiştir. Yapılan eleştiriler  şunlardır:

• Durkheım bütün toplumların aynı evrimci yolu izleyeceklerine inancı vardır. Bu inanç toplumsal ve tarihsel olarak geçersizdir.
• Toplumsal dayanışma kavramı toplumsal düzeni analiz etmek için temel bir çerçeve sağlasa bile, toplumsal değişme ve çatışmayı açıklayacak derinlikte değildir.
• Durkheım ayrıca organik dayanışmayla karşıtlık içindeki mekanik dayanışmayı ölçecek bir temel ararken, cezalandırıcı ve iade edici hukuk arasındaki aykırılıkları abartığı için de eleştirilmiştir. Onu eleştirenler: çoğu modern devletin kendi otoritesini güçlendirmek ve bireysel hakları baskı altına almak için büyük ölçüde cezalandıcı hukuk kurallarına başvurmalarını örnek göstermişlerdir.

Bütün yapılan eleştirilere rağmen Durkheım, sosyolojiyi saygın ve saygıdeğer bir disiplin haline getirmiştir.19.yy’da sosyolojinin doğuşuna yardımcı olan üçlüden birisi olmuştur.

Kavram Martin Slattery’in, (2007, Sosyolojide Temel Fikirler, Çev. Ümit Tatlıcan, Sentez Yay: Bursa) kitabından özetlenmiştir.

Hazırlayan: Sema Çınar

The post Toplumsal Dayanışma – Emile Durkheim first appeared on Din Sosyolojisi.

MAX WEBER(1864-1920):

Max Weber, sosyolojinin kurucu babalarındandır. Weber, düşünsel ilgilerinin sentezini yapmak amacıyla sosyolojiye yönelmiş ve 1902 yılında Alman Sosyoloji Derneği’nin kurucularından birisi olmuştur.

Weber, sosyolojinin toplumsal eylemler üzerinde yoğunlaşması gerektiğine inanır.

Weber’e göre, bireyler özgürce eyleme ve geleceği biçimlendirme gücüne sahiptir.

Protestan Ahlakı ve Kapitalizm’in Ruhu adlı eserini 1905 yılında yazmış ve Ekonomi ve Toplum adlı çalışmasını tamamlayamadan 1920’de zatüreden ölmüştür.

Weber’in sosyolojik analizi, hem kendi döneminde ve daha sonra özellikle 70’lerden sonra Marx’ la tartışmasnın önemli bir kısmına temel oluşturdu.

Weber’in sosyolojik teoriye katkısı çok büyüktür. Weber; Modern devlet, kapitalist toplumlarda sınıfın doğası analizi,s osyolojik felsefe ve yöntem, toplumsal eylem ve ideal tipler üzerinde çalışmalarda ve tartışmalarda bulunmuştur.

Weber’in kapsamlı ve karşılaştırmalı analizi onun din, bürokrasi ve özelde kapitalizm üzerindeki çalışmaların temelini oluşturur.

FİKİR

Weber, bürokrasi üzerine yazılarında, modern sanayi toplumunun temel özelliklerini belirlemeye ve Batı kapitalizminin temel ruhu ve dinamiğini kavramaya çalışır.

Weber’in ideal tip olarak klasikleşmiş bürokrasi analizi, gelişmiş sanayi toplumlarının karakteri ve sosyolojik araştırmanın doğası konusundaki üç temel görüşünün somut uygulamasıdır:

Kapitalist-kominist- sanayi toplumlarının temel özelliği olarak rasyonelleşme eğilimi, eylem ve planlama biçiminin değişimi. Bürokratikleşme sanayileşmiş güce, örgütlü bir topluma doğru genel gelişme eğiliminin klasik örneğidir. Biz organizasyonlar içinde doğmakta, organizasyonlar içinde eğitilmekte ve çoğumuz hayatımızın büyük bir kısmını organizasyonlar için çalışarak geçirmekteyiz. Boş zamanlarımızın çoğunu organizasyonlara ödeme yaparak, onlar içinde oynayarak ve dua ederek geçirmekteyiz. Çoğumuz bir organizasyon içinde ölmektedir ve gömülme zamanı geldiğinde bütün bu organizasyonların en büyüğünün -devletin- resmî iznini almak zorundayız.

Modern toplumda güç rasyonel bir temele sahiptir. Weber’e göre; modern toplumun temelini hukuki otorite, insanlardan ziyade yasalar tarafından yönetilme oluşturur. Bürokrasi bu kişisel olmayan tarafsız gücün bir örneğidir. Bürokratlar önyargı ve tutkulardan uzak davranırlar, kanunları herkese eşit uygularlar ve kendileri de daha üst olan hükümete tabiidirler. Weber’e göre, günümüzdeki memurlar, görevi ne olursa olsun sadece büro içinde kendi altlarına uygulamada bulunabilirler, büro dışında böyle bir hakları yoktur. Büro dışında hiçbir meşru güce sahip değillerdir. Büro içerisinde üstlerinden gelen emirlere uyan ve itaat gösteren hizmetkarlardır.

Sosyolojik analiz ve karşılaştırmanın temeli olarak ideal tiplerle ilgili modelleri kullanma.

Weber ‘bürokrasi’yi, büyük çapta idari görevler ve örgütsel hedeflere ulaşmak için, çok sayıda bireyin çalışmasını rasyonel bir biçimde koordine etmek amacıyla tasarlanmış hiyerarşik örgütsel bir yapı olarak tanımlar.

Weber ideal veya saf bürokratik tipin 5 özelliğinden bahseder:

Uzmanlaşmış bir iş bölümü. Her alanda, her memur açıkça tanımlanmış bir sorumluluk alanına sahiptir.

Her alt düzey memurun kendinden daha üst konumda olan memurun kontrol ve gözetimi altında olduğu bir hiyerarşi bulunmaktadır.

Memurların eylemini düzenleyen ve onların güçlerinin sınırlarını kesin olarak çizen düzenlemeler yönetimi vardır. Bu yönetim, çalışanlarını sıkı bir disipline zorlar ve merkezi denetimi dayatır.

İdeal memur, kişilere veya kendi duygularına aldırmadan, sadece kurallara uygun yaşar.

Göreve atanan memurların seçiminde ve memurların terfiinde liyakat ön plandadır.

Özel ve resmi gelir ve hayat birbirinden ayrılır. Resmi faaliyeler özel hayattan ayrıdır.

Weber’e göre bu özellikler, modern bürokratik örgütlenmeyi rüşvet, adam kayırma ve kişisel iltimasın bol olduğu önceki yönetim biçimlerinden ayırır.

Weber’e göre bu sistem, kişisel ilişkiler ağına değil de bir görevler hiyerarşisine dayandığı için en etkili ve teknik bakımdan en üst organizasyon biçimidir.Bürokrasi Weber’e göre kişisellikten arındıkça daha etkili hale gelecektir. Böylece mevcut görevlilerin yerini yeni memurlar topluluğu alacağı için sistem önceki gibi işlemeyi sürdürecektir.

Weber’in bürokrasi analizi aynı zamanda güç ve otorite analizidir. Geçmişte otorite gelenek ve kişiliğe dayanırken, modern otorite Weber’e göre, rasyonelliğe, hukukun tarafsız gücüne ve uzman kişilerin üzerinde birleştiği kurallara dayanır.

Weber, bürokrasiyi en saf ve en etkili hukuki otorite, yönetim ve siyasal kontrol biçimi olarak görmüştür. Çünkü geleneksel otoriteye göre daha disiplinli ve güvenilirdir.

Weber’in babası tanınmış bir bölge avukatı ve liberal bir siyasetçiydi. Bu durum Weber’in rasyonelleşme araştırmasında ve devlet ve bürokrasiye hayran olmasında etkili olmuştur. O liberal demokrasiye inanmış, fakat doğrudan demokrasiyi veya halk iradesi düşüncesini tamamen reddetmiştir. “İnsanın insan üzerindeki egemenliğini ortadan kaldırmayı amaçlayan bütün idealler ona göre ‘ütopya’dır.

KAVRAMSAL GELİŞİM

Bürokrasi, modern toplumun temel bir boyutu ve gerçeğidir. Büyük bürokrasilerden bir bölümü kamu sektöründedir. Ancak halk kitlesinin tüketim ihtiyaçlarını karşılamaya ve karlarını yeterince artırabilmek için maliyetleri düşürmeye  çalışan özel sektörler bile büyük ölçüde bürokratikleşmiştir.

Weber’in idal tip bürokrasisi modern bürokrasinin temel özelliklerini belirlemek ve açıklamak için tasarlanmıştır.

Bürokratik Etkililik

Weber’in bürokrasisine karşı pek çok yazar ideal tipin idari zayıflıklarını vurgulamıştır. Bürokrasiler yeni koşullara, yeni inisiyatiflere hızlı ayak uydurabilme yetersizlikleriyle dile düşmüşlerdir. İdeal tipin idari zayıflıklarını vurgulayan bazı kişiler ve düşünceleri şöyledir:

-Robert Merton: bürokrasinin olumsuz işlevi olduğunu düşünür. Özellikle bürokratların kurallar ve düzenlemelere kölece bağlılıkları, tutuculukları, değişme korkuları ve vatandaşlara karşı remi tutumlarına işaret eder.

-Peter Blau: yapmış olduğu çalışmalarda çalışanlar tarafından informal tekniklerin resmi yönetmeliktekilerden çok daha fazla etkili olduğunu gösterdi.

-Michel Crozier: çalışanların kuralları çoğu kez nasıl göz ardı ettikleri ve esnettiklerini, onlara nasıl sadece sözde destek verdiklerini ancak uygulamada malumatları nasıl çarpıttıklarını gösterdi.

Demokratik Hesap Verebilme

Weber ,bürokrasinin teknik üstünlüğünü överken aynı zamanda memur sınıfının gücünün ve bu kurumsallaşmış gücün çalışanları köleleştirmekle kalmayıp demokrasi içinde tehlike olduğunun farkındadır. Weber, yukardan gelen emirlere mecburen uyan ruhsuz uzmanlar yaratan hiyerarşik kontrol tehlikesini de görmüştür.

Weber bu tehlikenin farkındaydı ve bu ikilemin Parlemento tarafından kontrolü ve düzenli hesap verme ile çözüleceğini düşünüyordu. Nitekim gerçekte bürokrasi Weber’in tasvir ettiği türden etkin planlama ve demokratik örgütlenme modelinden çok uzak olduğunu kanıtlamıştır. Weber’in endişesi olan, toplumun örgütlenmesinin daha bürokratik nitelik kazanma ihtimali de gerçekleşmiştir.

Weber ,bürokrasiyi olumlu bir biçimde ve en üst organizasyon biçimi olarak tasvir etse de, bürokratik bir toplumda bireysel özgürlüğün ortadan kalkmasından korkar. Weber’in gelecek tasavvuru oldukça kötümser ve hatta kadercidir. Bireye ve karizmaya inancına rağmen, bürokratikleşmeyi kaçınılmaz olarak görür.

Kavram Martin Slattery’in, (2007, Sosyolojide Temel Fikirler, Çev. Ümit Tatlıcan, Sentez Yay: Bursa) kitabından özetlenmiştir.

Hazırlayan: Sema Çınar

The post Bürokrasi – Max Weber first appeared on Din Sosyolojisi.